โลภมูลจิต ๘ โทสมูลจิต ๒ โมหมูลจิต ๒ รวมจิต ๑๒ ดวงนี้ เป็น  อกุศลจิต

  โทสมูลจิต หมายความว่า จิตที่เกิดขึ้นโดยมีโทสเจตสิกเป็นมูลเป็นประธาน

  โมหมูลจิต หมายความว่า จิตที่เกิดขึ้นโดยมีโมหเจตสิกเป็นมูลเป็นประธาน

  อกุศลจิต หมายความว่า จิตที่มีโทษและให้ผลตรงกันข้ามกับกุศลจิต

หรือเป็นจิตที่ประกอบกับอกุศลเจตสิก

                                         กามาวจรจิต ๕๔ 

          จิตที่ท่องเที่ยวในกามภูมิ ๑๑ เป็นส่วนมากนี้ เมื่อรวบรวมทั้งหมดแล้ว

       มีจำนวน ๕๔ คือ วิปากจิต ๒๓ กุศลจิต อกุศลจิต รวม ๒๐ กริยาจิต ๑๑

       คาถานี้แสดงการรวบรวมจิตที่เป็นกามาวจรทั้งหมด ทั้งได้แสดง

       การจำแนก ชาติของจิตเหล่านี้ด้วย ที่ชื่อว่า กามาวจรจิตนั้น เพราะจิตทั้ง

       ๕๔ ดวงนี้ท่องเที่ยวเกิดอยู่ในภูมิอันเป็นที่เกิดแห่งวัตถุกามและกิเลสกาม

       เป็นส่วนมาก ดังแสดงวจนัตถะว่า

      ต้องการกามอารมณ์ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้น ชื่อว่า กามะ ได้แก่ กิเลสกาม คือ

      กามตัณหา หรือธรรมใดเป็นที่ชอบใจของกามตัณหา ฉะนั้น ธรรมนั้น ชื่อว่า

      กามะ ได้แก่ วัตถุกาม คือ กามจิต, เจตสิก, รูป

      กาเม อวจรตีติ = กามาวจรํ จิตใด ย่อมท่องเที่ยวเกิดอยู่ในภูมิอันเป็น

      ที่เกิดแห่งกิเลสกามและวัตถุกาม ฉะนั้น จิตนั้น ชื่อว่า กามาวจร

   รูปสฺส ภโวติ = รูปํ ภูมิใดเป็นที่เกิดแห่งวัตถุรูปและกิเลสรูป ฉะนั้นภูมินั้น ชื่อ

     วิบาก กริยา แล้ว มี ๑๒ คาถานี้แสดงการรวบรวมจิตที่เป็นอรูปาวจรทั้ง

     หมด ทั้งได้แสดงการ จำแนกชาติของจิตเหล่านี้ด้วย ที่ชื่อว่า อรูปาวจรจิต

     นั้น เพราะจิตทั้ง ๑๒ ดวงนี้ ท่องเที่ยวเกิดอยู่ในภูมิอันเป็นที่เกิดแห่งวัตถุ

     อรูปและกิเลสอรูปเป็นส่วนมาก

     ตัณหา คือความพอใจในอรูปฌานและอรูปภพ ดังแสดงวจนัตถะว่า

รูปาวจรจิต ๑๕ อรูปาวจรจิต ๑๒ รวมเป็น ๒๗ ชื่อว่า มหัคคตจิตที่ชื่อ

ว่า มหัคคตจิตนั้น เพราะจิตเหล่านี้เข้าถึงความเป็นใหญ่และประเสริฐ

            ดังแสดงวจนัตถะว่า

หนฺตํ คโตติ = มหคฺคโต จิตใด ย่อมเข้าถึงความเป็นใหญ่และประเสริฐ

           ฉะนั้น จิตนั้น ชื่อว่า มหัคคตะ

   ๑. รูปาวจรจิตนับสงเคราะห์ในฌานทั้ง ๕ มี ปฐมฌาน เป็นต้นได้ฉันใด

  โลกุตตรจิต ก็นับสงเคราะห์ในฌานทั้ง ๕ มี ปฐมฌาน เป็นต้นได้ฉันนั้น

   ๒. ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ฌานจิตอันหนึ่ง ๆ มี ปฐมฌาน เป็นต้น

  มี ๑๑ ดวง สำหรับปัญจมฌานจิต มี ๒๓ ดวง

  คาถานี้แสดงการรวบรวมฌานจิตที่เป็นโลกียะและโลกุตตระทั้งหมด คือ

  ทุติยฌานจิต ๑๑   ตติยฌานจิต ๑๑   จตุตถฌานจิต ๑๑ ก็เหมือนกันสำหรับ

  ปัญจมฌานจิต ๒๓ นั้นคือ โลกียปัญจมฌานจิต ๑๕ ได้แก่รูปาวจรปัญจมฌานจิต ๓

  อรูปาวจรจิต ๑๒

  นิพพานอารมณ์์บ้าง ส่วนโลกุตตรจิตโดยย่อนั้น ถึงแม้จะมีเจตสิกทั้ง ๕ ดวง

  ประกอบอยู่ด้วยก็จริง แต่เจตสิกเหล่านี้ไม่ถึงองค์ฌาน เพราะไม่มีการเกี่ยวเนื่อง

  สัมพันธ์กันกับการเพ่งสมถอารมณ์แต่อย่างใดทั้งในภพนี้ และในภพนี้

  เพราะเหตุนี้ โลกุตตรจิตโดยย่อจึงเรียกว่าฌานจิต ดังมีวจนัตถะว่า

  เป็นต้นย่อมเข้าเพ่งอารมณ์ กสิณ เป็นต้น ฉะนั้น เจตสิกเหล่านั้นชื่อว่า

  ฌาน ได้แก่ องค์ฌานทั้ง ๕ มี วิตก เป็นต้น

  ฌานทั้ง ๕ มี วิตก เป็นต้น ฉะนั้น จิตนั้นชื่อว่า ฌานจิต

นับจำนวนจิต ๘๙ โดยประเภทแห่งสัญชาติ ดังนี้คือ อกุศลจิตมี ๑๒

กุศลจิตมี ๒๑ วิปากจิตมี ๓๖ กริยาจิตมี ๒๐

นักศึกษาทั้งหลายพึงนับจำนวนจิต ๘๙ โดยประเภทแห่งภูมิทั้ง ๔

ดังนี้ คือ จิตที่สงเคราะห์เข้าในกามภูมิ ๕๔ จิตที่สงเคราะห์เข้าในรูปภูมิ ๑๕

จิตที่สงเคราะห์เข้าในอรูปภูมิ ๑๒ จิตที่สงเคราะห์เข้าในโลกุตตรภูมิ ๘

๑. ฐานภูมิ = เป็นที่อยู่ของสัตว์ทังหลาย ได้แก่ ภูมิ ๓๑ ภูมิ

๒. อวัตถาภูมิ = ธรรมทั้งหลายที่ถูกกำหนดเขตโดยตัณหาทั้ง ๓

๑. กามอวัตถาภูมิ = ธรรมที่ถูกกำหนดเขตโดยกามตัณหา ได้แก่

กามจิต ๕๔ เจตสิก ๕๒ รูป ๒๘

๒. รูปอวัตถาภูมิ = ธรรมที่ถูกกำหนดเขตโดยรูปตัณหา ได้แก

รูปาวจรจิต ๑๕ เจตสิก ๓๕

๓. อรูปอวัตถาภูมิ = ธรรมที่ถูกกำหนดเขตโดยอรูปตัณหา ได้แก่

อรูปาวจรจิต ๑๒ เจตสิก ๓๐

๔. โลกุตตรอวัตถาภูมิ = ธรรมที่พ้นจากการถูกกำหนดเขตโดย

ตัณหาทั้ง ๓ ได้แก่ โลกุตตรจิต ๘ เจตสิก ๓๖ นิพพาน

ฉะนั้น ที่เรียกว่ากามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ นั้น มีได้สองภูมิ

ส่วนโลกุตตรภูมินั้นมีแต่อวัตถาภูมิอย่างเดียว

๑. นักศึกษาทั้งหลายพึงทราบโลกุตตรจิตโดยย่อมี ๘ คือ กุศลจิต

ว่าโดยประเภทแห่งมรรคมี ๔ วิปากจิตก็มี ๔ เพราะเป็นผลของมรรคทั้ง ๔

๒. โลกุตตรจิต ๘ เมื่อแสดงโดยพิสดารมีถึง ๔๐ นั้น เพราะว่า

โดยประเภทแห่งการประกอบขององค์ฌานแล้ว โลกุตตรจิตดวงหนึ่ง ๆ มี ๕

ฉะนั้น โลกุตตรจิต ๘ จึงเป็น ๔๐